बुधवार, १५ ऑगस्ट, २०१८

स्वतंत्रदिन विशेष लेख - भारताच्या १९४७ ते २०१८ या ७१ वर्षातील काही विकासाची ठळक मुद्दे - १५ ऑगस्ट २०१८

स्वतंत्रदिन विशेष लेख - भारताच्या १९४७ ते २०१८ या ७१ वर्षातील काही विकासाची ठळक मुद्दे - १५ ऑगस्ट २०१८

* प्राचीन काळी सोन्याचा धूर निघणारी समृद्ध भारतभूमी पारतंत्र्यात गेली आणि त्यानंतर तब्बल दोन शतके या देशाला साप आणि गारुड्याच्या देश म्हणून हिनवले गेले. त्याच भारताने स्वातंत्र्यानंतर आपले गतवैभव पुन्हा प्राप्त करण्यासाठी विविध क्षेत्रात लक्षणीय कामगिरी केली. गेल्या ७१ वर्षातील त्यापैकी काही ठळक अभिमानास्पद टप्प्यांचा हा आढावा . . . . . . .

[ शेती व सहकार क्षेत्र ]

* हरितक्रांती - १९६० साली अन्नधान्य उत्पादनातील वाढीसाठी विशेष करून गव्हाच्या उत्पादन वाढीसाठी हरितक्रांतीचा जन्म झाला. हरित क्रांतीचे जनक नॉर्मन बोरलॉग यांच्या मदतीने एम. एस. स्वामिनाथन यांनी हरितक्रांतीचा जन्म दिला. संकरित वाणांच्या मदतीने भारताने हे लक्ष्य अगदी कमी काळात पूर्ण केले.

* नीलक्रांती - मासे उत्पादनावर अधिक लक्ष केंद्रित केले. आज जगभरात मासे उत्पादनात चीननंतर भारताचा क्रमांक लागतो. मत्स्य व्यवसाय विकासासाठी अलीकडेच केंद्राने [अम्ब्रेला] योजना आणली. हिरालाल चौधरी नीलक्रांतीचे जनक मानले जातात.

* सुवर्णक्रांती - फळे, मध, फुल, भाजीपाल्यासह वैद्यकीय रोपटे यांचा सुवर्णक्रांती मध्ये समावेश होतो. १९९१ ते २०१३ या काळात ही क्रांती झाली निफारक ट्युट्स त्याचे जनक आहेत.

* धवलक्रांती - [अमूल] चे संस्थापक व्हर्गीस कुरियन हे या क्रांतीचे जनक. ऑपरेशन फ्लड नावाने ही मोहीम राबविली गेली. दुधाच्या उत्पादनात भारत जगभरातील टॉप ५ देशामध्ये पोहोचला. आज तर भारत दूध उत्पादनात पहिल्या क्रमांकावर आहे.

* रौप्यक्रांती - मेडिकल सायन्सच्या साहाय्याने भरपूर प्रोटिन्स देणाऱ्या अधिकाधिक अंड्याची निर्मिती करण्यात आली. कोंबडी, टर्की व बदकाच्या माध्यमातून अधिकाधिक लोकांना अन्न उपलब्द करून दिले. इंदिरा गांधींनी रौप्यक्रांतीची सुरुवात केली.

* खाद्यतेल क्रांती - १९८६ मध्ये खाद्यतेल उत्पादनाच्या वाढीसाठी टेक्नॉलॉजी मिशन नावाने ही मोहीम राबविली गेली. सॅम पित्रोदा यांना या क्रांतीचे जनक समजले जातात.

* ग्रे खताची क्रांती - खते साधारण राखाडी रंगाची असतात. म्हणून ग्रे रिव्होल्युशन नावाने ही क्रांती ओळखली जाते. १९८४ मध्ये कमी कालावधीत कमी जागेत अधिकाधिक अन्नधान्य मिळवण्यासाठी ही क्रांती जन्माला आली.

* पिंक रिव्हॉल्युशन - झिंगे, कांदा, आणि औषधी झिंगे माशाचे उत्पादन वाढवण्यासाठी पिंक रिव्होल्यूशन जन्म झाला. सोबतच कांदा वाढ व औषधामधील तंत्रज्ञानाचा विकासदेखील याच क्रांतीचा भाग समजला जातो. दुर्गेश पटेल या क्रांतीचे जनक.

[ क्रीडा क्षेत्र ]

* १९८८ साली भारताचा अव्वल बुद्धिबळपटू विश्वनाथन आनंदने पहिला ग्रँडमास्टर होण्याचा मान मिळविला. त्यानंतर अनेक वर्ष जगज्जेतेपद आपल्याकडे कायम ठेवले होते.

* २०१५ भारताची अव्वल बॅडमिंटनपटू सायना नेहवाल बीडब्ल्यूएफ सुपर सिरीज जिंकून जागतिक क्रमवारीत पहिल्या क्रमांकावर विराजमान झाली.

* १९८० कपिल देवच्या नेतृत्वाखाली भारतीय क्रिकेट संघाने ५० षटकांच्या वर्ल्ड कपमध्ये वेस्ट इंडिजचा पराभव करून विजेतेपद जिंकले होते.

* २०१६ रियो येथे झालेल्या ऑलिम्पिक स्पर्धेत पी व्ही सिंधूला बॅडमिंटनमध्ये महिला एकेरीत रौप्य पदकावर समाधान मानावे लागले. तिला कॅरोलिना मरीनकडून पराभव पत्करावा लागला.

* १९८० मध्ये भारताचा माजी अव्वल बॅडमिंटनपटू प्रकाश पदुकोणने ऑल इंग्लंड ओपन बॅडमिंटन स्पर्धेत विजेतेपद जिंकले होते.

* १९४८ भारतीय संघाने लंडन येथे झालेल्या इंडेपेंडंट ऑलिम्पिकमध्ये पहिले सुवर्णपदक जिंकले होते.

* १९९० बीजिंग येथे झालेल्या आशियाई स्पर्धेत भारतीय पुरुष कबड्डी संघाने आपल्या देशाला पहिले सुवर्ण पदक जिंकून दिले होते.

* २०१६ भारताची अव्वल जिम्नॅस्टिकपटू दीपा करमाकरने रियो ऑलिम्पिकला आपली पात्रता निश्चित करून
करून एक इतिहास घडविला होता. ऑलिम्पिकमध्ये जिम्नॅस्टिक प्रकारात सहभागी होणारी ती पहिली भारतीय महिला होती.

* १९५२ कराड तालुक्यातील छोट्याशा रेठरे गावात राहणारे मल्ल खाशाबा जाधव यांनी हेलसिंगी येथे झालेल्या ऑलिम्पिक स्पर्धेत फ्री स्टाईल बॅटम वेट गटात भारताला पहिले कास्य पदक जिंकून दिले होते.

* २०११ मुंबई येथे झालेल्या एकदिवसीय विश्वचषक क्रिकेट स्पर्धेत महेंद्रसिंग धोनीच्या नेतृत्वाखाली भारतीय संघाने श्रीलंकेचा पराभव करून दुसऱ्यांदा चषक जिंकला.

[ आरोग्य क्षेत्र ]

* मेडिकल हब - अत्याधुनिक सुविधा व कुशल तज्ज्ञाची उपलब्दता. अनेक आरोग्य संस्थांनी तर आपल्या संशोधनाने व कामगिरीने जगात झेंडा फडकविला आहे.

* आयुर्मान वाढले - स्वतंत्रपूर्वी भारतीयांचे सरासरी आयुष्य ३३ वर्षांचे होते. १९४७ साली मृत्युदर हा दर हजारामागे २७.४ इतका होता. हा दर आता सुमारे १३ टक्क्यावर आला आहे.

* आजार नियंत्रण - १९४७ साली देवी, कॉलरा, मलेरिया, कृष्ठरोग, पोलियो यासारखे आजार गंभीर समजण्यात येत होते. आरोग्य धोरणामुळे मलेरिया व क्षयरोग सोडला तर इतर आजार नियंत्रणात आले.

* आरोग्य विमा - भारतात १९४८ साली आरोग्य विम्याची सुरुवात झाली. आता या क्षेत्राचा प्रचंड मोठा विस्तार झाला आहे.

* पोलिओ नियंत्रण - १९९५ मध्ये पोलिओ मुक्त भारत करण्याच्या मोहिमेचा प्रारंभ झाला. २०१२ पासून संपूर्ण देशात एकही रुग्ण आढळलेला नाही.

* एचआयव्ही एड्स नियंत्रण - भारतात गेल्या दशकात नवीन व्यक्तींच्या एचआयव्ही संसर्गाच्या प्रमाणात ५७ टक्क्यांनी घट झाली आहे. ती २०१६-१७ मध्ये २.३९ लाखावर आली. राष्ट्रीय एड्स नियंत्रण कार्यक्रम -४ अंतर्गत संक्रमणाचे प्रमाण शून्यावर आणण्याचे उद्दिष्ट आहे.

* बालमृत्यूत घट - बालमृत्यूचे प्रमाण दरहजारी १४६ होते. १९९२ मध्ये ते ७४ झाले. कुपोषितमुळे होणाऱ्या मृत्यूची संख्या दरहजारी २३६ होती. ती १९९२ मध्ये १०९ वर आली. आता दर हजारी ३० पर्यंत मृत्यूची संख्या कमी झाली आहे.

* एम्सची स्थापना - १९५६ साली नवी दिल्ली येथे एम्सची स्थापना झाली. अखिल भारतीय आयुर्विमा संस्थेत एम्स संख्या आता नऊवर गेली आहे.

* अवयव प्रत्यारोपण - स्वातंत्र्याच्या वेळी भारतात अवयव प्रत्यारोपण अशक्यप्राय होते. मात्र आता जागतिक पातळीवर या क्षेत्रात भारताचे नाव झाले आहे.

* माता मृत्यूत घट - महिलांची प्रसूती रुग्णालयाऐवजी घरीच दाईच्या मदतीने व्हायची. प्रसूतीदरम्यान महिलांचे मृत्यू होण्याचे प्रमाण अधिक होते. हे प्रमाण दर लाखामागे १६७ आहे.

* अवयव प्रत्यारोपण - स्वातंत्र्याच्या वेळी भारतात अवयव प्रत्यारोपण अशक्यप्राय होते. मात्र आता जागतिक पातळीवर भारताचे नाव झाले आहे.

[ संरक्षण सिंद्धांत ]

* डीआरडीओची स्थापना १९५८ - शस्त्रास्त्राच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण होण्याच्या दृष्टीने डिफेन्स रिसर्च अँड डेव्हलोपमेंट ऑर्गनायझेशनची स्थापना करण्यात आली. भारतात जवळपास ५२ प्रयोगशाळांची निर्मिती करण्यात आली.

* अर्जुन रणगाडा १९७४ - भारतातील लष्कराला मेन बॅटल टँकची गरज होती. डीआरडीओ द्वारे अर्जुन हा प्रकल्प हाती घेत संपूर्ण भारतीय बनावटीचा रणगाडा बनविला.

* ऑपरेशन स्माइलींग बुद्धा - १८ मे १९७४ रोजी भारतीय शात्रज्ञानी पोखरण येथे पाहिली अणुचाचणी यशस्वी केली होती.

* पृथ्वी १ - आंतरखंडीय अणवस्त्रवाहू क्षेपणास्त्र १९८८ शास्त्रज्ञानी पृथ्वी १ क्षेपणास्त्राची यशस्वी चाचणी केली. हे क्षेपणास्त्र १९९४ पासून लष्करात सेवेत आहे.

[ अर्थ-उद्योग ]

* सात दशकामध्ये भारतीय अर्थव्यवस्थेचा अविकसित ते विकसनशील असा प्रवास. आज जगातील सहाव्या तर आशियातील तिसऱ्या क्रमांकाची अर्थव्यवस्था असा बहुमान.

* प्रारंभी असलेली मिश्र अर्थव्यवस्था आणि १९९१ पासून स्वीकारलेली खुली अर्थव्यवस्था यामुळे प्रगती. यामुळे उद्योगाचा विस्तार आणि आधुनिकीकरणाने वेग घेतला आहे.

* एकूण देशांतर्गत उत्पादन २.८४८ ट्रिलियन अमेरिकन डॉलरपर्यंत वाढले आहे. १९ जुलै १९६९ रोजी १४ बँकांचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले.

* १६ जानेवारी १९७८ आणि ८ नोव्हेंबर २०१६ या दोन दिवशी नोटबंदी करण्यात आली. मुंबई शेअर बाजार हा जगातील ११ व्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा शेअर बाजार ठरला आहे.

* देशातील थेट परकीय गुंतवणूक वाढून ३७७.६८ अब्ज डॉलर झाली. परकीय चलन गंगाजळी ४०५.६ अब्ज डॉलरवर आला. भारतामधील रस्ते हे जगातील सर्वाधिक लांबीचे बनले आहेत. स्वातंत्र्यांनंतर त्यामध्ये मोठी वाढ झाली.

[ शिक्षण क्षेत्र ]

* देशात वैद्यकीय शिक्षण देणारी प्रमुख ४९७ महाविद्यालये आहेत. या महाविद्यालयातून दर्जेदार वैद्यकीय शिक्षण उपलब्द करून देण्यात आले आहे.

* आयआयटी - देशात स्वातंत्र्यानंतर १९५१ मध्ये तंत्रज्ञानाचे उच्चशिक्षण देण्यासाठी खरगपूर आयआयटी सुरु करण्यात आली. त्यानंतर आतापर्यंत २३ आयआयटी सुरु करण्यात आल्या आहेत.

* आयआयएम - उच्च दर्जाचे शिक्षण देण्यासाठी १९६१ मध्ये कोलकाता येथे पहिली आयआयएम स्थापन करण्यात आली. देशात एकूण २० आयआयएम आहेत.

* मोफत व सक्तीचे शिक्षण - देशात २००९ मध्ये शिक्षण हक्क कायदा लागू करण्यात आला. या कायद्यान्वये देशातील १४ वर्षाखालील सर्व मुला-मुलींना शिक्षण देणे केंद्र व राज्य शासनाला बंधनकारक करण्यात आले आहे.

* नॅशनल लॉ स्कुल - १९८६ नंतर राज्यामध्ये नॅशनल लॉ स्कुल सुरु झाल्या. पहिली स्कुल बंगळुरूत सुरु झाली. सध्या देशात २३ लॉ स्कुल सुरु करण्यात आल्या आहेत.

* विद्यापीठे - देशात १८५७ मुंबई, मद्रास, व कोलकाता या विद्यापीठाची स्थापना झाली. सध्या देशात ८१९ विद्यापीठे आहेत. त्यात ४७ केंद्रीय, ३६७ राज्य, १२३ अभिमत विद्यापीठे आणि २८२ खासगी विद्यापीठे आहेत.

* कृषी विद्यापीठे - देशात पहिले कृषी विद्यापीठ उत्तर प्रदेशमध्ये १९६० मध्ये सुरु झाले. देशात सध्या ६७ कृषी विद्यापीठे आहेत.

* इंजिनिअरिंग कॉलेज - देशात सध्या १० हजार ३९६ इंजिनिअरिंग कॉलेज आहेत.

[ संरक्षण क्षेत्र ]

* डीआरडीओची स्थापना १९५८ शस्त्रास्त्रांच्या बाबतीत स्वयंपूर्ण होण्याच्या दृष्टीने डिफेन्स रिसर्च अँड डेव्हलपमेंट ऑर्गनायझेशनची स्थापना करण्यात आली. भारतात जवळपास ५२ प्रयोगशाळांची निर्मिती करण्यात आली.

* अर्जुन रणगाडा १९७४ - भारतातील लष्कराला मेन बॅटल टँकची गरज होती. डीआरडीओद्वारे अर्जुन  हाती घेत संपूर्ण भारतीय बनावटीचा रणगाडा बनविला.

* ऑपरेशन स्मायलींग बुद्धा १९७४ - १८ मे १९७४ रोजी भारतीय शास्त्रज्ञानी पोखरण येथे पहिली अणुचाचणी यशस्वी केली होती.

* पृथ्वी १ - आंतरखंडीय अणवस्त्र वाहू क्षेपणास्त्र १९८८ शास्त्रज्ञानी पृथ्वी १ क्षेपणास्त्राची यशस्वी चाचणी केली. हे क्षेपणास्त्र १९९४ पासून लष्करात सेवेत झाले.

* अग्नी - आंतरखंडीय अणवस्त्र वाहू क्षेपणास्त्र १९९९ आंतरखंडीय क्षेपणास्त्र विकास कार्यक्रमात डीआरडीओने अग्नी हे क्षेपणास्त्र २ हजार किलोमीटर पर्यंत मारा करण्याची क्षमता आहे. नंतर टप्प्याटप्प्याने अग्नी २, अग्नी ३, अग्नी ४, व अग्नी ५ विकसित करण्यात आले.

* के ४ क्षेपणास्त्र - २०१० इंटरमीजिटेड रेंज सबमरीन लॉन्च बॅलेस्टिक मिसाईल प्रकल्पाअंतर्गत डीआरडीओ या क्षेपणास्त्र विकासाचा कार्यक्रम हाती घेतला.

* आयएनएस अरिहंत - आण्विक पाणबुडी २००९ - ऍडव्हान्स व्हेसल प्रोजेक्टअंतर्गत आयएनएस अरिहंत या पहिल्या आण्विक पाणबुडीची बांधणी भारताने केली. आण्विक पाणबुडी निर्मितीची क्षमता असणाऱ्या मोजक्या देशांच्या पंक्तीत भारत पोहोचला.

* तेजस - लाईट कॉबेट एअर क्राफ्ट २०१५ भारतीय हवाई दलाने १९८३ मध्ये हे विमान बनविण्याचे ठरविले. ध्वनीच्या वेगापेक्षा जास्त वेगाने उडणारे हे हलक्या जातीतील विमान आहे. २०० मीटर एवढ्या कमी उंचीवरून हे विमान सहज

[ स्वातंत्र्यानंतरचे सामाजिक बदल ]

* तिहेरी तलाक - मुस्लिम समाजातील तिहेरी तलाक प्रथा बंद करण्यासाठी कायदा करावा, अशी सूचना सर्वोच्च न्यायालयाने केंद्राला केल्यानंतर आता तसा कायदा केला जात आहे.

* हुंडाबंदी - हुंड्याची अनिष्ठ प्रथा नष्ट करण्यासाठी सरकारने हुंडा प्रतिबंधक कायदा १९६१ मंजूर केला. आता याबाबत मोठी जागृती झाल्याने हुंडाबळीचे प्रमाण घटले आहे.

* बालकामगार कायदा - राष्ट्रीय बालकामगार कायदा २३ डिसेंबर १९८६ ला संसदेच्या दोन्ही सभागृहात मंजूर करण्यात आला आहे. १४ वर्षाखालील मुलांना रोजगारापासून परावृत्त केले जात आहेत.

* आंतरजातीय विवाह - जातीपातीच्या भिंती नष्ट व्हाव्यात यासाठी ३ सप्टेंबर १९५९ पासून 'आंतरजातीय विवाह योजना' सुरु करण्यात आली आली. महाराष्ट्र सरकारने १ फेब्रुवारी २०१० पासून आंतरजातीय विवाहासाठीचे अर्थसाहाय्य ५० हजार केले आहे.

* जातपंचायतीचा कायदा - १९५५ मध्ये केंद्र सरकारने नागरी हक्क संरक्षण अधिनियम हा कायदा केला. अनेक मंदिरामध्ये अस्पृश्यतेच्या नावाखाली प्रवेश दिला जात नव्हता, तोच वर्ग आता त्या मंदिराचा पुजारी बनू लागला आहे.  सामाजिक बहिष्काराची प्रथा मोडीत काढण्यास महाराष्ट्र सामाजिक बहिष्कार २०१५ हा कायदा करून जातपंचायतीचा बाजार उठवला.

* माहितीचा अधिकार - शासकीय कामकाजामध्ये अधिक पारदर्शक व भ्रष्टाचाराला पायबंद घालण्यासाठी २००५ मध्ये माहिती अधिकार कायदा अंमलात आणला. देशातील सामान्य नागरिकांपर्यंत शासकीय माहिती सुलभपणे पोहोचविणे हे या कायद्याचे प्रथम कर्तव्य आहे.

* महिला सक्षमीकरण - निर्भया प्रकरणानंतर महिलांच्या सुरक्षेसाठी अनेक उपाय योजण्यात आले. आता १६ वर्षाखालील मुलीवर बलात्कार करणाऱ्यास जन्मठेप आणि १२ वर्षाखालील मुलीवर बलात्कर करणाऱ्यास फाशीच्या शिक्षेची तरतूद करणाऱ्या विधेयकाला संसदेने याच वर्षी मंजुरी मिळाली.

* बेटी बचाओ बेटी पढाओ - पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी पानिपत हरियाणा येथून २२ जानेवारी २०१५ रोजी [बेटी बचाओ बेटी पढाओ योजना सुरु केली. मुलीला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवण्यासाठी दहा वर्षाखालील मुलींसाठी सुकन्या समृद्धी योजना सुरु केली असून त्यावर ९.१% वार्षिक व्याज दिले जाते.

* अंधश्रदा प्रतिबिंब - नरेंद्र दाभोलकर यांच्या संघर्षामुळे अस्तित्वात आलेला अंधश्रद्धा निर्मूलन कायदा राज्यात २६ ऑगस्ट २०१३ पासून लागू झाला. असा कायदा करणारे महाराष्ट्र हे पहिले राज्य. अंधश्रद्धेच्या नावाखाली लूट करणाऱ्या बुवा बाबाविरोधात गुन्हे दाखल करण्यात येतात.

* मंडल आयोग - मंडल आयोगाची स्थापना जनता सरकारने १९७८ मध्ये बी पी मंडल यांच्या अध्यक्षतेखालील केली होती. आयोगान १९८० मध्ये अहवाल दिला.  तत्कालीन पंतप्रधान व्ही पी सिंग यांनी १९९० मध्ये मंडल आयोग लागू केला.  मंडल आयोगानेच देशभरातील ओबीसींना २७% आरक्षण देण्याची शिफारस केली होती.

* महिला आरक्षण - लोकसभा आणि विधानसभांमध्ये महिलांना ३३ टक्के आरक्षण देणारे विधेयक संसदेत मांडले. २०१० मध्ये राज्यसभेने त्याला मंजुरी दिली असली तरी लोकसभेची मंजुरी अदयाप त्याला मिळाली नाही.

* व्यसनमुक्ती - मुंबई दारूबंदी कायदा १९४९ गुटखा बंदी कायदा धूम्रपानविरोधी कायदा यासारखे कायदेही अस्तित्वात आले आहेत.

* बालविवाह प्रतिबंधक कायदा - २८ सप्टेंबर १९२९ रोजी बालविवाह प्रतिबंध कायदा १९२९ मंजूर झाला. त्यावेळी मुलीचे वय १४ तर मुलाचे वय १८ वर्षे विवाहासाठी सज्ञान म्हणून कायद्यात तरतूद केली. त्यात २००६ मध्ये बदल करून विवाहासाठी मुलाचे वय २१ तर मुलीचे वय १८ करण्यात आले. 

0 टिप्पणी(ण्या):

टिप्पणी पोस्ट करा

ShareThis

 

Copyright @ 2015 Clear MPSC.