शुक्रवार, २४ नोव्हेंबर, २०१७

३. उदयोग

३. उदयोग 

३.१ उद्योगाची संकल्पना 

* उद्योग हा शेतीप्रमाणेच अर्थव्यवस्थेचा दुसरा महत्वाचा आधारस्तंभ आहे. उदयोग हा शब्द निर्मिती कार्य सूचित करतो. [Industry is creative activity]

* अर्थ - मानवी श्रम आणि यांत्रिक बळ यांचा उपयोग करून भौतिक वस्तू तयार करण्याचे काम केले जाते. त्याला उद्योग म्हणतात.

* भारत अनेक वर्षे शेतीप्रधान देश होता. स्वातंत्रोत्तर काळात १९५६ च्या औद्योगिक धोरणापासून प्रामुख्याने औद्योगिकरणाला सुरुवात झाली.

* औदयोगिक विकासामुळेच देशाचा आर्थिक विकास दीर्घकाळ वेगाने होत राहतो. रोजगारवाढ, उत्पादनवाढ, उत्पन्नवाढ, राहणीमानात वाढ, जीवन गुणवत्तेचा उच्च दर्जा व आंतरराष्ट्रीय व्यापारात वाढ अशा अनेक गोष्टींची अनुकूलता औदयोगिककरणाची भूमिका महत्वाची असते.

३.१.१ औदयोगीकरणांची गरज

* वस्तू उत्पादनाबाबत देश स्वावलंबी करणे - स्वतंत्र मिळाल्यापासून भारत देश वस्तूसाठी आयातीवर अवलंबून असायचा.

* देशातील लोकांना उत्पन्नाचे साधन उपलब्द करणे - शेतीक्षेत्रात अतिरिक्त लोकसंख्येला आणि शहरी भागातील कुशल-अकुशल श्रमिकांना औद्योगीकीकरणामुळे उत्पन्नाची साधने उपलब्द होणे.

* बेकारी कमी करण्याचा परिणामकारक मार्ग - शेतीक्षेत्रात छुप्या बेकारीचे हंगामी बेकारीचे प्रमाण जास्त असल्याने शेतीक्षेत्रातील श्रमशक्तीच्या उत्पादक काम पुरविण्याची क्षमता औद्योगिक क्षेत्रात जास्त आहे.

* देशातील लोकांच्या गरजांची पूर्तता करणे - वाढत्या लोकसंख्येच्या वाढत्या गरजा पूर्ण करण्याची क्षमता उद्योगक्षेत्रात आहे.

* उत्पादनात वाढ करणे - भारतात नैसर्गिक साधनसंपत्ती आणि कच्चा माल उपलब्द होता.

* शेतीक्षेत्राला प्रगतीला हातभार लावणे - त्यासाठी आवश्यक अवजारे-यंत्रसामुग्री, खते व रसायने यामुळे शेतीक्षेत्राला रोजगार उपलब्द होणार आहे.

* देशाचे संरक्षण व स्वतंत्र - युद्ध साहित्याच्या निर्मितीसाठी औद्योगिकीकरण गरजेचे होते. त्यासाठी परकीयांवर अवलंबून राहणे देशहिताचे नव्हते.

* देशाच्या विकासाला चालना देणे - देशाला प्रगतीपथावर आणण्यासाठी, कमी वेळात वेगाने विकास घडवून आणायचा होता त्यासाठी औद्योगिकीकरणाची गरज होती.

* परकीय व्यापार वाढविणे - व्यवहारातील अनुकूल करणे, परकीय चलन वाचविणे व परकीय चलन वाचविणे व परकीय चलन मिळविणे.

३.१.२ महाराष्ट्रातील सहकार क्षेत्राची भूमिका आणि महत्व 

* भारतात मिश्र अर्थव्यवस्थेचा स्वीकार केल्यामुळे देशहिताच्या, देश विकासाच्या आणि देशाच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्वाचे उद्योग सार्वजनिक क्षेत्रात उभारणे व इतर उद्योग खासगी क्षेत्रात उभारणे अशी उद्योग क्षेत्राची विभागणी करण्यात आली.

* राष्ट्रीय उत्पन्नात वाढ - डेन्मार्क, हॉलंड, आखाती देश यांचा अपवाद वगळता बहुतेक सर्व देशांचे राष्ट्रीय उत्पन्न औद्योगिक विकासामुळेच उंचावले आहे.

* नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वाटा - भारतात मोठ्या प्रमाणात नैसर्गिक साधनसंपत्ती न वापरलेल्या स्थितीत होती. संघटीत व असंघटित क्षेत्रातील उद्योगामुळेच या संपत्तीचा वापर करता येणे शक्य झाले.

* आंतरराष्ट्रीय व्यापारात वाढ - नियोजनाच्या सुरुवातीच्या काळात फक्त प्राथमिक वस्तूंची निर्यात होत होती. भांडवली आणि कारखानदारी वस्तूंची आयात करावी लागत होती.

* वाढत्या मागणीची पूर्तता - प्राथमिक वस्तूंची मागणी एका ठराविक मर्यादेपर्यंत वाढते. पण चैनीच्या व सुखाच्या वस्तूंची मागणी सातत्याने वाढत राहते.

* उत्पादनातील विविधता - उद्योगप्रदान अर्थव्यवस्थेला मंदीचा तडाखा सहन करावा लागतो. या व्यापारचक्राच्या अडचणींना तोंड देण्यासाठी उत्पादनांसाठी विविधता आवश्यक असते.

* रोजगारात वाढ - उदयोग क्षेत्रामुळेच संघटित व असंघटित क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात रोजगार उपलब्द झाला.

* अर्थव्यवस्थेचे सामर्थ्य आणि स्थिरता  वाढण्यास मदत होते - पूर, दुष्काळ यामुळे शेती उत्पादनात मोठे चढ-उतार होऊ शकतो.

* सरकारच्या महसुलात वाढ करण्यास मदत - सरकारला अनेक सामाजिक, आर्थिक, व प्रशासकीय सेवा उपलब्द करून घ्याव्या लागतात.

* गुंतवणुकीच्या संधी वाढतात - कारखानदारी वाढली की भांडवलदार, सामान्य लोक, वित्तीय संस्था यांना भांडवल गुंतवणुकीच्या विविध संधी पर्याय उपलब्द होतात.

३.१.३ सामाजिक विकासातील उदयोग क्षेत्राची भूमिका 

* सर्वसामान्य लोकांना रोजगाराच्या संधी - औद्योगिकीकरणामुळें देशातील अनेक कुशल-अकुशल लोकांना रोजगार उपलब्द झाले त्यामुळे त्यांची खरेदीशक्ती वाढली.

* गरजांची पूर्तता करता आली - समाजातील वेगवेगळ्या उत्पन्न गटातील लोकांच्या विविध प्रकारच्या गरजांची पूर्तता कारखानदारीच्या प्रगतीमुळेच शक्य झाली.

* सामाजिक न्याय साध्य करण्यास मदत - ज्यांच्याकडे उत्पादनाची साधने नाहीत. कौशल्य नाहीत, त्यांना किमान उदरनिर्वाह करण्याइतपत काम संघटीत-असंघटित उद्योगात उपलब्द झाले.

* समतोल विकासास मदत - कुटीरउद्योग, ग्रामोद्योग व लघुउद्योगामुळे निमशहरी भाग, तालुके, खेडी, यामधील लोकांना काम मिळू शकले.

* राहणीमानात आणि सामाजिक प्रतिष्ठेत वाढ - उद्योगवाढीमुळे अत्याधुनिक तंत्र यंत्राचा वापर केलेली. उत्पादने कमी किमतीत विविध पर्यायामध्ये उपलब्द झाली.

* मानवी विकासाचा दर वाढला - उद्योगांच्या वाढीमूळे प्रगत तंत्रज्ञान, यंत्रमानव, प्रशिक्षण, संस्था निर्माण झाल्या, संशोधनाचा महत्व आले.

* सामाजिक आणि नैतिक मूल्यात बदल झाले - औद्योगिकीरणामुळे संपूर्ण समाजाची प्रवृत्ती गतिमान जागतिक बदलानुसार बदलण्यास मदत होते. 

३.१.४ महाराष्ट्रातील मोठे उदयोग

* देशाच्या एकूण औदयोगिक उत्पादनपैकी १५% उत्पादन महाराष्ट्रात होते. देशाच्या स्थूल देशांतर्गत उत्पादनात महाराष्ट्रात वाटा १३% राहिला आहे.

* महाकाय अशा ५०० उद्योगांची कॉर्पोरेट ऑफिसेस महाराष्ट्रात आहेत. अनेक महत्वाचे मोठे उद्योग महाराष्ट्रात आहेत.

* मुंबईत आशियातील सर्वात जुना स्टॉक एक्सेंज आहे. त्याच्याद्वारे देशातील सर्व व्यवहार मुंबईतून चालतो.

* देशातील सर्वात जास्त सॉफ्टवेअर उत्पादने निर्यात करणारे महाराष्ट्र दुसऱ्या क्रमांकाचे राज्य आहे. महाराष्ट्राच्या सॉफ्टवेअर उद्योगाच्या वार्षीक उलाढाल सुमारे १८,००० कोटी रुपयाची आहे.

* देशात पुणे हे सॉफ्टवेअरसाठी प्रसिद्ध आहे. मुंबई, नवी मुंबई, पुणे, नाशिक, औरंगाबाद, नागपूर, येथे सॉफ्टवेअर पार्क उभी राहिली आहे.

* जगातील सर्वात मोठी सिनेमा इंडस्ट्री महाराष्ट्रात आहे. त्यामुळेच अमेरिकेतील हॉलिवूड इंडस्ट्री मोठ्या प्रमाणात बॉलिवूडमध्ये गुंतवणूक करण्यात उत्सुक आहे.

* नागपूरमध्ये सुमारे १०,००० कोटी रुपयांचे इंटरनॅशनल कार्गो हब विकसित होत आहे.

* देशातील माहिती व तंत्रज्ञान क्षेत्रातील मोठे [SEZ] विशेष आर्थिक क्षेत्रे महाराष्ट्रात आहेत.

* भारतीय आणि परकीय वाहन कंपन्या महाराष्ट्रात आहेत. उदा टाटा मोटर्स, बजाज, महिंद्रा अँड महिंद्रा मर्सिडीज बेन्झ, ऑडी, स्कोडा, फियाट, वॉल्सवॅगन नामवंत कंपन्या महाराष्ट्रात आहेत.

* ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा आधार असणारे २३० सहकारी साखर कारखाने महाराष्ट्रात आहेत. देशातील ६११ कापड गिरण्यांपैकी १०४ महाराष्ट्रात आहेत.

* देशाच्या एकूण भांडवली गुंतवणुकीपैकी १७% गुंतवणूक महाराष्ट्राचा औद्योगिक क्षेत्रात झाली आहे. एकूण औद्योगिक कामगारांपैकी १७.५% औद्योगिक कामगार महाराष्ट्रात आहेत.

* महाराष्ट्रात मोठया व मध्यम आकाराच्या उद्योगाची संख्या ३,४२८ इतकी आहे. 

गुरुवार, २३ नोव्हेंबर, २०१७

सुनील मित्तल यांच्याकडून समाजासाठी ७ हजार कोटी संपत्ती दान - २४ नोव्हेंबर २०१७

सुनील मित्तल यांच्याकडून समाजासाठी ७ हजार कोटी संपत्ती दान - २४ नोव्हेंबर २०१७

* फक्त पैशाची श्रीमंती असून चालत नाही माणसाकडे मनाची श्रीमंती देखील असावी लागते. एअरटेलचे सुनील मित्तल यांनी ७ हजार कोटीची संपत्ती दान करून खऱ्या अर्थाने श्रीमंतीचे दर्शन घडविले आहे.

* आपल्या एकूण संपत्तीमधील १०% भाग म्हणजे तब्बल ७ हजार कोटी रुपये सामाजिक कामासाठी दान करणार असल्याची घोषणा त्यांनी गुरुवारी केली आहे.

* तसे एअरटेल कंपनीचे स्वतःचे ३ टक्के शेअर्सही सामाजिक उपक्रमाच्या खर्चासाठी देण्यात येणार आहेत. भारती फाउंडेशनच्या माध्यमातून ही समाजसेवा केली जाणार आहे.

* समाजातील दुर्बल आणि वंचित घटकांच्या तरुण मुलांना मोफत शिक्षण घेता यावं म्हणून त्यांनी [सत्य भारती विश्वविद्यापीठ] स्थापन करण्याची घोषणा केली आहे. २०२१ साली हे विद्यापीठ सुरु करण्याचा त्यांचा मानस आहे.

* या विश्वविद्यापीठात विज्ञान आणि तंत्रज्ञान क्षेत्राशी संबंधित अभ्यासक्रमावर जास्त भर दिला जाणार आहे. १० हजार विद्यार्थी यातून शिक्षण घेणार आहेत.

* काही दिवसापूर्वी इन्फोसिसचे सहसंस्थापक नंदन निलेकणी आणि त्यांच्या पत्नी रोहिणी यांनीदेखील आपली संपत्ती सामाजिक कार्यासाठी दान करण्यात येणार असल्याचे जाहीर केले. 

ब्रिक्स देशातील विद्यापीठांची क्रमवारी जाहीर - २४ नोव्हेंबर २०१७

ब्रिक्स देशातील विद्यापीठांची क्रमवारी जाहीर - २४ नोव्हेंबर २०१७

* जगभरातील शिक्षणसंस्थांची क्रमवारी जाहीर करणाऱ्या क्यूएस संस्थेने जाहीर केलेल्या ब्रिक्स राष्ट्रातील शिक्षणसंस्थांच्या क्रमवारीत आयआयटी मुंबईने ९ वे स्थान मिळविले आहे.

* बंगळुरू येथील इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स आयआयएससी दहाव्या स्थानावर आहे. देशातील साधारण ४५ शिक्षणसंस्थांना या क्रमवारीत पहिल्या दोनशे संस्थांमध्ये स्थान मिळाले आहे.

* क्यूएस या संस्थेकडून जगातील उच्चशिक्षण संस्थांची पाहणी करण्यात येते. संस्थांमधील पायाभूत संस्था, विद्यार्थी आणि शिक्षणाचे गुणोत्तर, शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर मिळणारा प्रतिसाद, शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर विद्यार्थ्यांना मिळणाऱ्या नोकरीच्या संधी, या घटकावर अवलंबून असते.

* या क्रमवारीत आयआयटी दिल्ली १७, मद्रास १८, कानपुर २१, खरगपूर २४ आणि दिल्ली विद्यापीठ ४१ यांनी पहिल्या ५० विद्यापीठामध्ये स्थान मिळवले होते.

* या क्रमवारीत ब्रिक्स देश म्हणजे ब्राझील, चीन, भारत, रशिया, आणि दक्षिण आफ्रिका या देशामधील सुमारे ९ हजार शिक्षण संस्थांचा विचार करण्यात आला आहे. 

विदयुत वाहनांच्या वापरात महाराष्ट्र देशात ५ व्या स्थानावर - २४ नोव्हेंबर २०१७

विदयुत वाहनांच्या वापरात महाराष्ट्र देशात ५ व्या स्थानावर - २४ नोव्हेंबर २०१७

* देशात २०१६-१७ मध्ये विकल्या जाणाऱ्या २५ हजाराच्या घरात विक्री झाल्याचे आणि देशात सर्वाधिक वापर करणाऱ्या पाच राज्यामध्ये महाराष्ट्राचा समावेश असल्याचे यातून स्पष्ट होत आहे.

* देशात सर्वाधिक ४३३० वाहने गुजरातमध्ये, नंतर पश्चिम बंगाल मध्ये २,८४६ उत्तर प्रदेश २४६७, राजस्थान २३८८ विकली गेली आहेत. त्यानंतर महाराष्ट्राचा नंबर लागतो.

* विक्री झालेल्या ईवाहनात ९२% दुचाकी आहेत. तर ४ चाकी वाहने केवळ ८% आहेत. हवेच्या भयंकर प्रदूषणाने त्रस्त झालेल्या दिल्ली राज्य वाहन स्विकारण्यास अग्रणी राहिली आहे.

* पर्यांवरणस्न्हेही आणि भविष्याचा अपरिहार्य पर्याय मानल्या गेलेल्या विद्युत वाहनांच्या १००% वापराचे लक्ष्य भारतासाठी अदयाप खूप दूर असले तरी आता हळूहळू सकारात्मक बदल होत आहेत.

* असे [सोसायटी ऑफ मॅन्युफॅक्चर्स ऑफ इलेक्ट्रिक व्हेईकल SMEV या विदयुत वाहन संघटनेने पुढे आलेल्या आकडेवारीतून स्पष्ट होत आहे. 

भारतीय नौदलाच्या पहिल्या वैमानिकाचा मान शुभांगी स्वरूपला - २४ नोव्हेंबर २०१७

भारतीय नौदलाच्या पहिल्या वैमानिकाचा मान शुभांगी स्वरूपला - २४ नोव्हेंबर २०१७

* भारतीय हवाई दलानंतर आता भारतीय नौदलातही पहिली महिला वैमानिक म्हणून शुभांगी स्वरुप हिची निवड करण्यात आली आहे.

* शुभांगी स्वरूप मूळची उत्तर प्रदेश राज्यातील आहेत. कुन्नूर येथील जवळच असलेल्या एझिमला नौदल अकॅडमीत नव्याने प्रशिक्षित कॅडेट्सना दीक्षांत समारोह पार पडला.

* प्रशिक्षण काळात दाखवलेल्या तयारीच्या जोरावर शुभांगी स्वरूप हिची वैमानिक शाखेसाठी निवड करण्यात आली. तसेच आस्था सैगल, रूपा ए आणि शक्ती माया यादेखील नौदलाच्या शस्त्रागार निरीक्षक विभागात अधिकारी बनलेल्या पहिल्या महिला ठरल्या आहेत.

* याखेरीज नौदलाच्या सेवेत इतकी वर्षे केवळ पुरुष काम करीत असलेल्या आणखी एका शाखेतही महिलांना प्रथमच प्रवेश मिळविला आहे. यामुळे महिलांना आता अजून एक नवे क्षेत्र मिळाले.

* हैद्राबाद येथील हवाई दल अकादमीत अधिक प्रगत प्रशिक्षण अभ्यासक्रम पूर्ण केल्यानंतर शुभांगी नौदलाच्या टेहळणी विमानाचे स्वारस्थ करेल.

* शुभांगीचे वडील ज्ञान स्वरूप नौदलात कमांडर पदावर आहेत. या निवडीने शुभांगी व तिच्या वडिलांची जणू स्वप्नपूर्ती झाली आहे.


स्टेट बँकेचे संपूर्ण बँकिंगसाठी योनो अँप सादर - २४ नोव्हेंबर २०१७

स्टेट बँकेचे संपूर्ण बँकिंगसाठी योनो अँप सादर - २४ नोव्हेंबर २०१७

* स्टेट बँक ऑफ इंडियाने बँकिंग, वित्त सेवा, ऑनलाईन खरेदी, प्रवासाची तिकिटे, ऑनलाईन खरेदी, विमा हे सर्व एका क्लिकवर काढता यावे यासाठी योनो अँप सादर करण्यात आले.

* या अँपमुळे संपूर्ण बँक आता मोबाईलवरच उपलब्द होणार आहे. व्हर्च्युअल मोबाईलची ही नांदी ठरणार आहे. अँड्रॉइड स्मार्ट फोनमधील इंटरनेट ऑफ थिंग्स या तंत्रज्ञानाने जग जवळ आले आहे.

* या अँप सोबत बँकेने ऑनलाईन खरेदी करणाऱ्या ६० कंपन्यांना आम्ही एकत्रित केले आहे. याशिवाय ग्राहक याद्वारे स्टेट बँकेचे डिमॅट खाते, डेबिट क्रेडिट कार्डवरील व्यवहार व स्टेट बँकेचा विमा सुद्धा काढू शकतील.

* पुढच्या टप्प्यात म्युच्युअल फंड, व सामान्य विमा व्यवहारसुद्धा खातेदारांना योनो द्वारे करता येतील. अशी माहिती स्टेट बँकेचे अध्यक्ष रजनीश कुमार यांनी सांगितले आहे.

* भारतीय स्टेट बँक देशातील सगळ्यात मोठी बँक असून सध्या ३५ कोटी खातेदार आहेत. ४.३ कोटी ग्राहक इंटरनेट बँकिंग, २.६ कोटी मोबाईल बँकिंग, व १.२ कोटी खातेदार बँकेचे व्हॅलेट वापरतात.

COP-२३ ही जागतिक परिषद जर्मनी बॉन येथे संपन्न - २४ नोव्हेंबर २०१७

COP-२३ ही जागतिक परिषद जर्मनी बॉन येथे संपन्न - २४ नोव्हेंबर २०१७

* हवामान बदलाचे अरिष्ट टाळण्यासाठी उपाययोजनांची COP-२३ ही जागतिक परिषद बॉन जर्मनी इथे ६ ते १७ नोव्हेंबर रोजी पार पडली.

* भारताचाही या परिषदेत सहभाग होता. सहा वर्षाच्या वादानंतर शेतीमुळे होणारा घातक हवामान बदल अखेर परिषदेत मान्य झाला.

* मृदा आरोग्य संवर्धन, मृदा आणि मृदेची गुणवत्ता तसेच अन्नघटकांचे चलनवलन, खतांचे व्यवस्थापन, याविषयी उहापोह होऊन, २०२० च्या परिषदेत याचा आढावा घेण्याचे ठरले.

* १६ देशातील कार्बन उत्सर्जन प्रचंड वाढते आहे. यात प्रामुख्याने मेक्सिको, कॅनडा, ऑस्ट्रेलिया, व ब्राझीलचा वाटा जास्त आहे.

* तुर्कस्थान, सौदी अरेबिया, इंडोनेशिया, या देशाच्या कार्बन उत्सर्जन ९ ते १३ टक्क्यांनी वाढच होणार आहे. चीन मात्र उत्सर्जन कमी करण्यात आघाडीवर आहे.

* चीन कार्बन उत्सर्जन २०३० पर्यंत  १३ टक्क्यांनी गिगाटन इतके असेल तर भारतात ते ४.५ गिगाटन एवढे असेल.

* पॅरिस करारात ठरलेली राष्ट्रीय उद्दिष्ट्ये, प्रत्येक राष्ट्राने जरी तंतोतंत गाठली असली तरीही औद्योगिक क्रांती होण्याआधीच तापमानात अजूनही ३.२ अंश से इतकी धोकादायक वाढ होणारच आहे.

ShareThis

 

Copyright @ 2015 Clear MPSC.